Mój Brzeg. Kościół św. Mikołaja – żyrandole i lichtarze

1
199

W tym roku, a konkretnie 18 czerwca mineło 600 lat, od kiedy to w 1417 r. poświęcony został kościół św. Mikołaja, który budowano przez długie lata od 1370 do 1417 r. Od tego momentu przez kolejne wieki kościół wzbogacał się o różne elementy wystroju, najpierw typowe dla kościoła katolickiego, a po 1517 kościoła protestanckiego. W związku z tym jubileuszem chciałbym w cyklu artykułów zaprezentować poszczególne elementy tego wyposażenia, w znacznej mierze dziś już nie istniejące. W tym numerze zaprezentowane zostaną żyrandole i lichtarze, dzięki którym wierni mogli korzystać ze świątyni także w godzinach wieczornych.


Chcąc zapewnić wiernym uczestniczenie w sprawowanych w kościele nabożeństwach także w godzinach wieczornych, kiedy to świątynię ogarniała ciemność, zaopatrywano ją w specjalne źródła światła. Były to zarówno potężne żyrandole, zwisające na długich łańcuchach z gwiaździstych sklepień, przyścienne lichtarze, które zawieszano na filarach i ścianach oraz świeczniki na pojedyncze świece lub kandelabry z wieloma świecami. Także w kościele św. Mikołaja nie brakowało tego typu sprzętów.

1.1. Żyrandol korpusowy z nawy południowej z 1647 r

Wnętrze oświetlały przede wszystkim żyrandole typu korpusowego, określane także jako pająki, gdyż tak kojarzył się ich wygląd. Ich formę tworzyły przede wszystkim misternie kształtowane i profilowane trzony, których najważniejszym elementem były duże kule, odlewane jako cienkościenna całość ( w środku były puste). Od nich odchodziły cienkie esowate ramiona, w jednym lub kilku rzędach, zakończone okrągłymi profitkami (talerzykami na wosk) z tulejkami na świece. W górnej części pojawiała się figuralna forma osłaniająca hak służący do zawieszania. Od dołu kula żyrandola była często dodatkowo zdobiona lwią głową lub szyszką. Wszystkie te, oddzielnie odlewane z mosiądzu, brązu lub miedzi, elementy były nawlekane kolejno na gruby, kuty z żelaza pręt zakończony uchem. Ten typ żyrandola wywodzi się z Niderlandów, dlatego często określano je jako flamandzkie. W brzeskim kościele znajdował się jedenaście tego typu żyrandoli, które od XVII do XIX w. fundowane były przez członków gminy ewangelickiej i cechy, dlatego wisiały w pobliżu siedzisk do nich należących. Najstarszy tego typu zawisł w nawie północnej, w szóstym przęśle od zachodu, zwieńczony był dwugłowym orłem habsburskim i ufundowany w 1624 r. przez Joachima Kastnera (jego herb zdobił kulę) dla uczczenia jego poprzednika Andreasa Krockera. W 1646 r. powstał żyrandol, który wisiał w nawie południowej w piątym przęśle od zachodu. Był on sześcioramienny, z cesarskim orłem w zwieńczeniu, a jego fundatorami byli Georg Maerisch, Georg Gerhard i Martin Reichard. Kolejne trzy pająki posiadały podobną formę z ośmioma ramionami i zwieńczeniem w formie cesarskiego, dwugłowego orła i wykonane były w tym samym 1647 r. Żyrandol z nawy południowej z czwartego od zachodu przęsła został ufundowany przez cech piekarzy, którego herb i nazwiska starszych cechu: Georga Gierdta, Michaela Garstenbecka, Hanßa Buchanke, Petera Schönfeldera, Christoffa Schönfeldera zostały wygrawerowane na kuli. W tej samej nawie, ale w przęśle siódmym od zachodu zawisł pająk, którego fundatorami byli przedstawiciele kościoła: Melchior Franzke, Paul Schmidt, Andreas Güntter i dzwonnik Hans Schleicher. Ostatni z tej grupy żyrandoli flamandzkich zawisł w nawie głównej, w przęśle czwartym, a jego fundatorami byli także starsi kościelni: Georg Maerisch, Georg Gerhard i Martin Reichard. Także nawę główną, ale jej trzecie od zachodu przęsło zdobił kolejny świecznik z lat 70-tych XVII w., który posiadał nietypowe, bo w formie krzyża zwieńczenie. Kolejny pająk datowany na 1677 r., wiszący w części prezbiterialnej kościoła, ufundowany został przez Georga Trosta i jego żonę Marię z domu Ohl. Wykonany został w brzeskim warsztacie mistrza B.G., ważył ponad 50 kilogramów i miał nietypowe zakończenie w formie figurki św. Jerzego na koniu, patrona fundatora. W nawie głównej przed prospektem organowym, w przęśle drugim od zachodu zawisł kolejny żyrandol korpusowy z 1728 r. ufundowany przez Wilhelma Springera. Dwa inne pająki oświetlały nawę północną w przęśle pierwszym od zachodu, jeden z poł. XVII w. przed Kaplicą Pamięci, a drugi, zrealizowany w 1687 r. jako fundacja starszych kościelnych Michaela Hoffmanna, Gottfrieda Schubartmediga i Friedricha Manna, w przęśle przylegającym do prezbiterium. Ostatni najmłodszy żyrandol typu flamandzkiego ozdobił wnętrze kościoła św. Mikołaja w 1774 r. i zawisł w nawie północnej, w przęśle czwartym od zachodu, oświetlając wybudowaną w 1768 r. emporę orła. Był to jedyny tego typu żyrandol w kościele, z dwoma poziomami oświetlenia, sześcioramienny, ważący blisko 30 kilogramów. Na zdobiącej go kuli wygrawerowano nazwiska jego fundatorów: G.F. Körnera, Johanna Christiana Happe, Georga Wilhelma Giese, Johanna Benjamina Lehra, F.C. Klugta, H.I.G. Bohme, H.I.C. Giese, H.C. Giertha, H.G. Hofmanna i C.F. Bartscha.

1.2. Żyrandol typu pająk z nawygłównej z 1677 r

Nad wejściami północnym i południowym zawisły dwie latarnie, które oświetlały wejścia dokościoła. Miały one typową dla latarni formę ściętego ostrosłupa o podstawie kwadratu, którego ściany były przeprute i przeszklone, ozdobione ornamentem regencyjnym. Na kulach, które podtrzymywały podwieszki wygrawerowano daty ich wykonania w 1768 r. i nazwiska fundatorów. Po stronie północnej G.F. Riemey oraz inicjały M.C.P.E. na haczyku, a po stronie południowej I.C. Brauneri i inicjały C.D.E. na haczyku. Dodatkowym uzupełnieniem oświetlenia wnętrza było pięć świeczników ściennych – kinkietów z ok. 1710 r. z odbłyśnikami oraz krótkim esowato giętym ramieniem i umieszczoną na jego końcu profitką (talerzem) z tuleją na świecę. Jeden z nich uratowany przez dawnych brzeżan eksponowany jest dziś w Brieger Heimatstube w Goslar.

1.3. Latarnia z 1768 r. przy wejściu południowym

Po remoncie kościoła w 1967 r. kościół oświetlały jedynie trzy proste lampy uformowane z trzech białych, plastikowych pasów i jarzeniową świetlówką w środku. W marcu 1993 r. wymienione zostały one na bardziej monumentalne w formie kolistej obejmy, na której umieszczono imitujące świece lampy. Dodatkowymi elementami zdobniczymi były umieszczone na obręczy i podwieszeniach liście. Fundatorem nowego oświetlenia były Nadodrzańskie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego S.A. w Brzegu. Wkrótce w 1995 r. w przestrzeniach łuków międzynawowych pojawiły się też stylizowane lampy, nawiązujące swą formą do gotyckich świeczników krzyżowych. Po 2000 r. zostały one zdemontowane. W następnym numerze zaprezentowane zostaną inne sprzęty służące do oświetlania, ale przynależne już do złotnictwa.