Archiwum kresowe w Muzeum Piastów Śląskich

0
Aranżacja chaty kresowej, jednego z elementów wystawy, wg. projektu Tomasza Fronckiewicza, artysty plastyka – autora projektu wystawy

Po  zakończeniu II wojny światowej Polacy musieli opuścić swoje  domy na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Wielu z nich przybyło na Śląsk, na  Opolszczyznę, osiedliło się w Brzegu i w pobliskich miejscowościach.


Upływający czas, okoliczności wskazały  konieczność dokumentowania historycznego dziedzictwa związanego z losami Kresowian, ochrony ich  ciekawych, rodzinnych dokumentów, pamiątek, wspomnień, śladów niejednokrotnie pięknego, atrakcyjnego życia, ale też często naznaczonego dramatycznym, traumatycznym doświadczeniem Sybiru, Wołyńskiego Mordu, walk z ukraińskimi nacjonalistami, tragedią II wojny światowej i bólem opuszczenia rodzinnych domów.

Dyrektor Muzeum Piastów Śląskich, mając na uwadze  powyższe argumenty, postanowił rozszerzyć zakres historycznych zainteresowań instytucji i podjął decyzję  o stworzeniu zbioru źródeł historycznych, dokumentów, szeroko pojętych archiwaliów oraz świadectw kresowych. Inicjatywę wspiera także marszałek województwa opolskiego  Andrzej Buła. Teresa Piasecka opracowała formułę Archiwum Kresowego i w ramach zbiorów bibliotecznych utworzono cztery inwentarze /prowadzone przez Małgorzatę Młynarską/: Archiwum Kresowe – Muzealia, Archiwum Kresowe – Biblioteka  /zbierająca publikacje o tematyce kresowej/, Archiwum Kresowe – Pomoce Wystawiennicze i Archiwum Kresowe – Depozyty, do których, w oparciu o stosowne dokumenty, wpisywane są pozyskiwane przedmioty. Oprócz tworzenia kolekcji muzealnej, ważnym aspektem  funkcjonowania Archiwum Kresowego jest także sektor wystawienniczy zajmujący się przygotowywaniem wystaw czasowych i konsekwentnie zmierzający do przygotowania ekspozycji stałej.

W czerwcu 2018r. kustosz Małgorzata Młynarska i st. kustosz Teresa Piasecka przystąpiły do gromadzenia muzealiów.  W ciągu kilku miesięcy /do kwietnia 2019r./ pozyskały blisko 1000 jednostek inwentarzowych. W zasobach Archiwum Kresowego znalazło się wiele archiwaliów opisujących  życie mieszkańców głównie województw lwowskiego i tarnopolskiego: dokumenty, pamiętniki z lat 1895-1945 emanujące treściami patriotycznymi, dekorowane zasuszonymi kwiatami, weksle z lat 1898-1899, radzieckie obligacje wojenne, świadectwa szkolne, legitymacje, modlitewniki, dewocyjne pamiątki z podróży do Rzymu, oleodruki z wizerunkami Madonny i Jezusa, zaświadczenia potwierdzające przekazanie biżuterii  na rzecz Funduszu Obrony Narodowej w 1939r., dokumenty związane z projektami i budową domów, zakupem ziemi, fotografie rodzinne z II poł. XIX w. – lat 40. XX w., zapiski domowe i listy, które, oprócz opisu realiów codziennej egzystencji, są także świadectwem pięknych, głębokich, pełnych szacunku, miłości i serdeczności więzi rodzinnych oraz patriotyzmu. Okazale prezentuje się dokument wystawiony w imieniu cesarza Franciszka Józefa I, na mocy którego  nadano tytuł doktora nauk medycznych. Wśród archiwaliów dotyczących okresu II wojny światowej znajduje się korespondencja sybirska – karty pocztowe z lat 1946-1947 wysyłane z Syberii, listy złożone w trójkąt, pisane w języku rosyjskim /tu, między wierszami, pojawiały się zdania w języku polskim – np.: ”Ojczyzno moja, Ty jesteś jak zdrowie”/, ręcznie malowane  kartki z portretami osób przebywających na zesłaniu. Są archiwalia opisujące przejmujący obraz śmierci Bliskich deportowanych w głąb ZSRR, wiadomości od osób służących w Armii gen. Andersa, żołnierzy walczących pod Monte Cassino, legitymacje karmicieli wszy w Instytucie Medycznym we Lwowie.

Pozyskano także roczniki prasy lwowskiej, wiele  publikacji – m. in. „Z krwawych dni Złoczowa 1919” wyd. w Złoczowie w 1921r., śpiewnik „W Dzień Bożego Narodzenia”, książki ze specjalnym nadrukiem wręczane uczniom za wybitne osiągnięcia w nauce. Duży zbiór książek przekazał nam Instytut Lwowski w Warszawie.

Cennym nabytkiem jest srebrny puchar z inskrypcją: „Zwycięskiej drużynie  P.K.I. „Janinie” za udział w Marszu Zadwórze – Lwów ku czci Marszałka Józefa Piłsudskiego” Korpus Oficerski 12 P.K.A P.   Złoczów, 20 kwietnia  1927r., wyroby szklane dekorowane motywem orła i napisem „BOŻE ZBAW POLSKĘ”, plakieta metalowa z wizerunkiem Madonny z Dzieciątkiem na tle orła z rozpostartymi skrzydłami i napisem: KRÓLOWO KORONY POLSKIEJ BŁOGOSŁAW TWOJEMU LUDOWI. Do zasobów Archiwum Kresowego  trafiły też m. in.: austriacki porcelanowy serwis do kawy dekorowany srebrnym ornamentem, karafka i kieliszki do nalewek, oryginalny młynek do kawy, urządzenia kuchenne,  maglownica, narzędzia rolnicze, palnik używany do podgrzewania wody w wagonie, w drodze na Śląsk, kufry, skrzynie, odzież.

W naszych zasobach są także dokumenty ilustrujące organizowanie życia, mieszkania                       na Śląsku /duży zbiór dotyczący Brzegu i okolic/ oraz fotografie przedstawiające egzystencję Polaków w ZSRR w latach 1945 -1950 przed podjęciem decyzji o wyjeździe do Polski.

Muzealia zgromadzone w zespole Archiwum Kresowe  zamierzamy zaprezentować   w ramach wystawy stałej, której scenariusz i zasadnicze wątki aranżacyjne przygotowały  mgr T. Piasecka i mgr M. Młynarska, a opiekę plastyczną Dyrektor Muzeum powierzył                         p. Tomaszowi Fronckiewiczowi. Celem ekspozycji /otwarcie planowane na listopad lub grudzień 2019r./ będzie zaprezentowanie kresowej przeszłości widzianej przez pryzmat  rodzinnych pamiątek , dokumentów i wspomnień. Wierzymy, że będzie to znacząca inspiracja do dokładniejszego zainteresowania się Kresami Wschodnimi II Rzeczypospolitej, do lepszego poznania i docenienia  rodzinnego dziedzictwa, rodzinnych historii.

Realizację wystawy stałej  poprzedzają ekspozycje czasowe. Prezentowaliśmy  pokazy poświęcone Brzeżanom /zbiory prywatne/, Lwowu i Wilnu /obie udostępnione przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną w Opolu/, zdjęcia i fotografie  z lat 1920-1949 ujęte w wystawę „Rubinowa broszka. Lwowska historia w listach opisana” /zbiory A. Skibniewskiego, Towarzystwo POLONIA-KRESY z siedzibą w Opolu/.

Prace związane z Archiwum Kresowym  zostały dostrzeżone przez Rodzinę znakomitej malarki Izabeli Rapf – Sławikowskiej. Mieszkająca w Wiedniu Córka  Artystki podarowała 20 obrazów olejnych o różnorodnej tematyce. Pokazywaliśmy je podczas tegorocznej Nocy Muzeów. Ten szczodry dar zostanie wzbogacony o kolejnych 20 dzieł. Wcześniej, w marcu 2019r. , Kolekcjoner z Opolszczyzny przekazał nam  zespół 62 rysunków i akwarel Izabeli Rapf-Sławikowskiej. Ten królewski podarunek zaprezentujemy także w formie wystawy stałej zainaugurowanej prawdopodobnie w listopadzie 2019r.

Teresa Piasecka

Małgorzata Młynarska