W dniu 20 listopada 2025 r. wchodzi do obiegu okolicznościowa moneta z serii „Odkryj Polskę” o wartości 5 złotych, ukazująca ratusz w Brzegu. To po emisji dwuzłotówki z 2007 r., ukazującej portal bramny zamku Piastów Śląskich, kolejny numizmat przedstawiający jeden z najcenniejszych zabytków naszego miasta. Ich milionowe nakłady stanowią doskonałą promocję Brzegu i jego historycznych pamiątek w Polsce. Te oficjalne emisje nie są jednak jedynymi okolicznościowymi monetami, związanymi z naszym grodem.

Pierwsza i do tej pory jedyna brzeska obiegowa moneta z wizerunkiem okolicznościowym została wyemitowana 3 października 2007 r. Ukazała się ona w ramach serii "Historyczne Miasta w Polsce". W latach od 2005 do 2008 wybitych zostało przez Narodowy Bank Polski 32 monety o nominale 2 złote. Każda moneta przedstawiała inne miasto o znaczącej roli w historii Polski. Monety te były wykonane z metalu Nordic Gold i miały średnicę 27 mm, wagę 8,15 g, i były bite stemplem zwykłym. Moneta bita stemplem zwykłym to taka, której tło i wizerunek są matowe, w przeciwieństwie do monet bitych stemplem lustrzanym, gdzie tło jest idealnie wypolerowane i błyszczące, a wizerunek matowy. Rant monety zawierał ośmiokrotnie powtórzony napis "NBP", co drugi odwrócony o 180 stopni i rozdzielony gwiazdkami. Narodowy Bank Polski emitował monety z wizerunkami miast historycznych, poczynając od Gniezna, które weszło do obiegu 2 września 2005 r., a kończąc na Bielsku-Białej z 11 kwietnia 2008 r. Na ich awersach przedstawione było godło Polski – orzeł, powyżej stylizowanego muru miejskiego z otwartą bramą. Na rewersach monet przedstawione były stylizowane wizerunki charakterystycznego miejsca w danym mieście.

          Brzeska moneta z tej serii wyemitowana została 3 października 2007 r. w nakładzie 1 100 000 egzemplarzy. Na jej awersie w centralnej części umieszczony był wizerunek orła ustalony dla godła Rzeczypospolitej Polskiej. Z prawej strony znajdował się napis: 2 ZŁ, a u góry półkolem napis: RZECZPOSPOLITA POLSKA oraz oznaczenie roku emisji: 2007. Poniżej orła, w dolnej części monety przedstawiony został stylizowany fragment muru miejskiego z blankami oraz z bramą o rozwartych wrotach, z uniesioną kratą w prześwicie. Pod lewą łapą orła wybity był znak mennicy: MW. Na rewersie monety widoczny był wizerunek fragmentu portalu Bramy Zamkowej z Zamku Piastów Śląskich w Brzegu. Po obu jej stronach znalazły się stylizowane gałązki z liśćmi dębu, zaczerpnięte z dekoracji ornamentalnej brzeskiej bramy. U góry umieszczony został półkolem w napis: BRZEG. Krawędź monety ozdobiona została ośmiokrotnie powtórzonym napisem: NBP, co drugim odwróconym o 180 stopni i rozdzielony gwiazdkami. Projektantką awersu tej brzeskiej dwuzłotówki, który był jednakowy dla wszystkich bitych w tej serii monet była Ewa Tyc-Karpińska. Medalierka i projektantka wielu polskich monet urodziła się w 1941 r. w Lublinie. W 1966 r. ukończyła Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi. Od 1981 r. współpracuje z Narodowym Bankiem Polskim. Wykonała około 2000 projektów graficznych monet, z których do produkcji weszło około 200 monet – i około 100 projektów medali. Projektantką indywidualnego, specjalnie dedykowanego dla brzeskiej monety, rewersu była Urszula Walerzak. Medalierka i projektantka jest absolwentką Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych im. Wojciecha Gersona w Warszawie. Uzyskała tam dyplom ze specjalizacją wystawiennictwa, a następnie ukończyła Studium Menedżera Kultury w Poznaniu. Monety i medale projektuje od 1999 r. dla Narodowego Banku Polskiego, Skarbca Mennicy Polskiej S.A. oraz emitentów zagranicznych. Moneta wybita została w charakterystycznym stopie metalu o symbolu CuAl5Zn5Sn1 o wadze 8,15 g i średnicy 27,00 mm. Emisji towarzyszył specjalny folder, w którym znalazły się podstawowe informacje o historii Brzegu.

          Uroczysta inauguracja dwuzłotówki z brzeskim motywem odbyła się 10 października 2007 r. na dziedzińcu zamku Piastów Śląskich, którego brama została ukazana na jej rewersie. W uroczystości tej uczestniczył osobiście ówczesny prezes Narodowego Banku Polskiego profesor Leszek Balcerowicz. Wręczył on monety trzem brzeżanom: ówczesnemu burmistrzowi Brzegu Wojciechowi Huczyńskiemu, staroście powiatu brzeskiego Maciejowi Stefańskiemu i regionaliście Romualdowi Nowakowi. Na tę okoliczność miasto Brzeg i Starostwo Powiatowe w Brzegu wybiło okolicznościowy żeton o średnicy 24 mm, bity w mosiądzu przez mincerza Janusza Ćwiertnię z Opola. Na jego awersie umieszczony został czteropolowy herb księstwa brzeskiego z napisem w górnym łuku: POWIAT BRZESKI, a na rewersie herb miasta Brzegu w formie trzech kotwic, umieszczony na turniejowej tarczy. W górnym łuku umieszczono napis: MIASTO BRZEG, a w dolnym datę 10 X 2007.

          Po 18 latach w dniu 20 listopada 2025 wyemitowana została przez NBP kolejna obiegowa brzeska moneta z okolicznościowym wizerunkiem ratusza, tym razem o nominale 5 złotych. Ukaże się ona w ramach serii "Odkryj Polskę", która zainaugurowana została 22 maja 2014 r. pięciozłotówką „25 lat wolności”. Tematyka serii obejmuje ważne dla Polski rocznice lub wydarzenia, albo miejsca istotne z punktu widzenia polskiej kultury, nauki czy tradycji. Seria jest następczynią emitowanych w latach 1995–2014, wspomnianych wyżej dwuzłotówek. W ciągu jednego roku bite są tylko dwie monety z tej serii. Do tej pory wybitych zostało przez Narodowy Bank Polski w Państwowej Mennicy 21 takich monet o nominale 5 złotych. Z województwa opolskiego utrwalono w ten sposób jedynie jeszcze zamek w Mosznej. Każda moneta przedstawiała inne miasto i inny zabytek o znaczącej roli w historii Polski. Wszystkie monety bite są stemplem zwykłym, na bimetalicznych krążkach o masie 6,54 grama i średnicy 24 mm, z rantem (bokiem) moletowanym nieregularnie, na którym wybito dodatkowo ośmiokrotnie powtórzony napis „NBP”, co drugi odwrócony o 180 stopni, rozdzielony gwiazdkami. Zewnętrzny pierścień bimetalicznego krążka wykonany jest z miedzioniklu (MN25), a wewnętrzny rdzeń – z brązalu (CuAl6Ni2). Awersy wszystkich monet są jednakowe. W ich centralnej części umieszczono godło Rzeczypospolitej Polskiej – ukoronowanego orła, pod nim data roczna, a pod prawą łapą orła litery „M W” – znak Mennicy Polskiej, dookoła w otoku napis: „RZECZPOSPOLITA POLSKA • 5 ZŁOTYCH •. Na rewersach znajdowały się atrakcje z różnych polskich miejscowości.

          Na brzeskiej monecie pięciozłotowej znajduje się wizerunek ratusza w Brzegu, ukazujący jego północno-zachodniej część. Uwidocznione zostały wszystkie jego szczegóły z całą elewacja północna, elewacją zachodnią z loggią i ryzalitami wieżowymi, zdobionymi dekoracją sgraffitową oraz dominującą nad ratuszem wieżą zegarową. W górnej części umieszczony został półokrągły napis: RATUSZ W BRZEGU, a w dolnej inicjały Narodowego Banku Polskiego: NBP. Autorem projektu jest Paweł Pietras. Medalier jest absolwentem Akademii Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi. Posiada specjalizację z projektowania biżuterii realizowaną w pracowni projektowej Sławomira Fijałkowskiego. Prezentował swoje prace na wystawach krajowych i zagranicznych, m.in. w Monachium. Od 2008 r. współpracuje z Mennicą Polską, która bije monety dla NBP.

          Zanim powstała brzeska moneta Narodowy Bank Polski przygotował dla potencjalnych wykonawców zestaw materiałów ikonograficznych prezentujących ratusz w Brzegu w różnych ujęciach, różnych technikach artystycznych i z różnych okresów. W oparciu o ten zestaw ogłoszony został konkurs na projekt graficzny monety, który wygrał Paweł Pietras. Autor został zobowiązany do przygotowania dwóch wersji projektów: jednej wersji podstawowej oraz wersji rezerwowej. W przypadku naszej monety wersja rezerwowa ukazywała elewację zachodnią ratusza z loggią i dwoma ryzalitami klatek schodowych. Przygotowany do realizacji zwycięski projekt musiał potem uzyskać kilka kolejnych zgód konsultanta merytorycznego, Departamentu Emisyjno-Skarbowego, Departamentu Promocji i Departamentu Komunikacji. Ostateczną decyzję podjął na końcu Prezes NBP Adam Glapiński. Dopiero wówczas moneta mogła być skierowana do seryjnej produkcji.

          Zanim jednak eksperci dopuszczą go do realizacji, niejednokrotnie zostaje przygotowanych wiele wersji tego samego projektu. Na kolejnym etapie plastycy przenoszą zaakceptowane wizerunki na model gipsowy. Pierwszym krokiem do jego stworzenia jest wyrzeźbienie pozytywu w plastelinie. Jest to etap pracochłonny, który wymaga od plastyka nawet kilkudziesięciu godzin wytężonej pracy i szczególnej precyzji wykonania. Na jego bazie powstaje następnie gipsowy odlew. Po naniesieniu ostatecznych poprawek wyrzeźbiony w gipsie wizerunek zostaje zeskanowany, pomniejszony i przeniesiony na elektrodę. Stalowe prototypy, tzw. „pierwowzory wyrobów”, powstają za pomocą sterowanych komputerowo specjalistycznych maszyn. Stemple (czyli narzędzia, na których widnieje obraz w negatywie) są ręcznie polerowane, pokrywane chromem i hartowane w celu zwiększenia ich jakości i wytrzymałości. Natomiast w przypadku projektów tworzonych za pomocą oprogramowania komputerowego ArtCam obraz przenoszony jest bezpośrednio na elektrodę bez potrzeby skanowania gipsu. Przygotowane krążki i stemple zostają następnie dostarczone pracownikom obsługującym maszyny tłoczące. Tutaj wybijane są zarówno monety obiegowe, jak i kolekcjonerskie. Prasy do monet obiegowych wybijają blisko 750 monet na minutę.

          O umieszczenie tej brzeskiej monety w planie emisyjnym Narodowego Banku Polskiego zabiegał intensywnie burmistrz poprzedniej kadencji Jerzy Wrębiak. Plan emisyjny monet z wizerunkami okolicznościowymi na 2025 r. został przygotowany przez NBP wiosną 2024 i do momentu jego ogłoszenia i publikacji w listopadzie tego roku nie było pewne, że moneta z ratuszem w Brzegu zostanie ostatecznie wyemitowana. Oficjalne skierowanie jej do obiegu nastąpiło zarządzeniem Prezesa NBP nr 25/2025 z dnia 23.10.2025 opublikowanym w Monitorze Polskim z dnia 30.10. 2005 poz. 1129. Dla Brzegu jest wielkie wydarzenie i wspaniałe święto. W piątek 21 listopada o godzinie 16.00 w Sali Stropowej brzeskiego ratusza nastąpi jej uroczysta inauguracja, na którą zaproszeni są mieszkańcy naszego miasta. To wspaniała i bezkosztowa promocja jednego z najpiękniejszych polskich ratuszy i miasta Brzeg.

          Te oficjalne monety to niejedyne okolicznościowe numizmaty związane z naszym miastem. Emitentami takich żetonów i monet, które nie miały jednak charakteru obiegowego i pełnoprawnego środka płatniczego, były także różne funkcjonujące w naszym mieście instytucje. Monety te, które emitowane były przez innych wystawców niż instytucje państwowe czy też banki upoważnione do wydawania oficjalnej waluty określa się jako pieniądze zastępcze.

          Jako pierwsze wybite zostały żetony (średnica 24 mm) z okazji dorocznych świąt brzeskich studentów Laurentianum, organizowanych przez funkcjonującą w naszym mieście od 2000 r. uczelnię Wyższą Szkołę Humanistyczno-Ekonomiczną. Dwukrotnie w 2003 i 2004 roku mennica Janusza Ćwiertni w Opolu wybiła je w stopie  określanym golden nordic (GN, Nordic Gold). Jest to stop, będący mieszaniną kilku metali w odpowiednich proporcjach: 89% miedzi (Cu), 5% cynku (Zn), 5% aluminium (Al) oraz 1% cyny (Sn). Stworzony został w Norwegii, stąd w nazwie człon norweskie złoto. Na awersie umieszczony został stylizowany orzeł śląski z banderolą z napisem: LAURENTIANUM oraz odpowiednio datami: 2003 i 2004. Na rewersach znalazło się logo WSHE, a w otoku napis: WYŻSZA SZKOŁA HUMANISTYCZNO-EKONOMICZNĄ * BRZEG * oraz dwie punce mincerza: tarcza z monogramem J.C.

          W 2008 r. z okazji obchodzonych w dniach od 1 do 4 maja Dni Księstwa Brzeskiego wybita została w golden nordic (średnica 24 mm) w mennicy Janusza Ćwiertni moneta o nominale 1 Piasta. Na jej awersie umieszczony został nominał 1 PIAST w roślinnym obramieniu, a w otoku napis: DNI KSIĘSTWA BRZESKIEGO * 1-4 V 2008 *. Na rewersie umieszczone zostały dwie tarcze z herbem miasta po lewej i księstwa brzeskiego po prawej. U góry półokrągły napis: MIAST POWIAT, a w dolnej części: BRZEG.

          W 2010 r. swój jubileusz 50-lecia obchodziła Spółdzielnia Mieszkaniowa w Brzegu. Z tej okazji w mennicy Janusza Ćwiertni z Opola wybita została w Golden Nordic moneta (średnica 18 mm) o nominale 3 grosze Zgody. Na awersie znalazł się nominał: 3 / GROSZE / ZGODY w roślinnym obramieniu oraz napis w otoku. U góry: SPÓŁDZIELNIA MIESZKANIOWA ZGODA, a na dole * 1960 50 lat 2010 *. Na rewersie umieszczony został herb Brzegu na turniejowej tarczy i napis: MIASTO (u góry) i BRZEG (na dole).

          Ostatnie brzeskie okolicznościowe monety wybite zostały w 2011 r. z okazji 700-lecia Księstwa Brzeskiego. Wybito je z inicjatywy dyrektora Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu Pawła Kozerskiego w opolskiej mennicy Janusza Ćwiertni w stopie golden nordic. Pierwsza moneta była okrągła (średnica 24 mm) i miała nominał II Piastów. Na jej awersie umieszczony został napis: 700 / LECIE / KSIĘSTWA BRZESKIEGO / II PIASTY, a rewersie umieszczony został herb księstwa brzeskiego i napis w otoku: KSIĄŻĘCE • MIASTO • BRZEG. Druga moneta była kwadratowa (28 x 28 mm), bimetalowa i wykonana była ze stopu golden nordic oraz mosiądzu we wnętrzu. Na awersie ukazany był wizerunek zamku piastowskiego w Brzegu z napisem: lat 700, a w dolnej części nominał: 5 PIASTÓW, a na bocznych krawędziach daty: 1311 (po lewej) i 2011 (po prawej). Na rewersie znalazł się orzeł trzymający tarczę z herbem Śląska oraz napisy: POWIAT / BRZESKI  oraz MUZEUM / PIASTÓW ŚL. W dolnej partii umieszczona była punca mincerza Ćwiertni. Trzecia moneta była też kwadratowa (28 x 28 mm) i bimetalowa. Na awersie ukazany był wizerunek pieczęci konnej księcia Bolka III, a wokół niej napis w otoku: 1291-1352 • Bolesław III Hojny. W górnym narożniku napis: lat 700, a w dolnej części nominał: 3 PIASTY, a na bocznych krawędziach daty: 1311 (po lewej) i 2011 (po prawej). Na rewersie znalazło się tondo z orłem śląskim oraz napis w otoku: MUZEUM PIASTÓW ŚLĄSKICH • BRZEG •. W dolnej partii umieszczona była punca mincerza Ćwiertni. Wybite były też ich nieco zmienione wersje niklowe, mosiężne i w stopie golden  nordic.

          W obiegu był też niedatowany, wykonany w niklu żeton. Na jego awersie znajdował się herb Księstwa Brzeskiego i napis w otoku: STAROSTWO POWIATOWE W BRZEGU, a na rewersie wizerunek zamku piastowskiego z kolegiatą, nad którym jest banderola z napisem BRZEG oraz w dolnej partii: MUZEUM PIASTÓW / ŚLĄSKICH.    

Romuald Nowak