Honor i Ojczyzna. Dziś obchodzimy Święto Orderu Virtuti Militari

11 listopada obchodzimy przede wszystkim Narodowe Święto Niepodległości, któremu poświęcamy oddzielny artykuł. Tego dnia przypada również Święto Orderu Virtuti Militari. To najwyższe polskie odznaczenie wojenne, którego historia sięga czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Order Virtuti Militari ustanowiono 22 czerwca 1792 roku, cztery dni po zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami. Polskie wojska, dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego, pokonały wówczas armię rosyjską podczas wojny w obronie Konstytucji 3 maja. Król Stanisław August Poniatowski postanowił wyróżnić żołnierzy, którzy wykazali się odwagą na polu walki. Wśród pierwszych odznaczonych znaleźli się książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko. Nazwa Virtuti Militari pochodzi z łaciny i oznacza „Męstwu wojskowemu”. Dewiza orderu brzmi „Honor i Ojczyzna”. Początkowo odznaczenia miały postać złotych i srebrnych medali. Złote przeznaczono dla oficerów, srebrne dla podoficerów i szeregowych. Później pojawiły się charakterystyczne krzyże.

Order zakazany przez targowiczan

Historia Virtuti Militari od początku była burzliwa. Jeszcze w 1792 roku konfederacja targowicka zakazała noszenia i nadawania odznaczenia. Za złamanie zakazu groziły surowe kary, włącznie z utratą stopnia wojskowego. Order przywrócono w czasach Księstwa Warszawskiego. Nadawano go również uczestnikom powstania listopadowego. Po jego upadku car Mikołaj I ponownie zniósł polskie odznaczenie. Virtuti Militari powrócił po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Sejm Ustawodawczy przywrócił go ustawą z 1 sierpnia 1919 roku. Początkowo święto orderu obchodzono 3 maja. W 1933 roku przeniesiono je na 11 listopada. Wśród odznaczonych znaleźli się najwybitniejsi polscy dowódcy, ale również szeregowi żołnierze. Order otrzymywały także kobiety. Pierwszą była Joanna Żubr, wyróżniona za udział w szturmie Zamościa w 1809 roku. Virtuti Militari przyznawano również jednostkom wojskowym i miastom. Krzyż Srebrny otrzymały między innymi Lwów i Warszawa. Krzyżem Złotym odznaczono także ORP „Błyskawica”, jedyny polski okręt uhonorowany tym orderem.

Ponad 26 tysięcy odznaczonych

Order Wojenny Virtuti Militari ma pięć klas: Krzyż Wielki, Krzyż Komandorski, Krzyż Kawalerski, Krzyż Złoty i Krzyż Srebrny. W ciągu ponad dwóch stuleci odznaczono nim ponad 26 tysięcy osób. Wśród kawalerów orderu są uczestnicy wojen napoleońskich, powstań narodowych, walk o niepodległość i granice Polski oraz obu wojen światowych. Po 1989 roku przywrócono przedwojenne zasady i wygląd orderu. Obecnie może on być nadawany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w czasie wojny lub w ciągu pięciu lat od jej zakończenia, na wniosek Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari.