Jak w krzywym zwierciadle. Lilia Gebauer o Dniach Kultury Kresowej w Brzegu

Miały być Dni Kultury Kresowej, wspomnienia, spotkania i koncert. Zdaniem Lilii Gebauer tegoroczne obchody w Brzegu zapamiętane zostaną jednak również z powodu organizacyjnego chaosu. Najpierw zmieniona godzina Mszy świętej, przez co część przyjezdnych dotarła dopiero na końcowe błogosławieństwo, później wydarzenia w ratuszu odbywające się o innych porach, niż spodziewali się uczestnicy. Autorka felietonu „Jak w krzywym zwierciadle” opisuje tegoroczne Dni Kultury Kresowej, ale wraca też do historii Kresowian, ich pamięci i działalności tych, którzy próbują ją zachować dla kolejnych pokoleń.

Dni Kultury Kresowej w Brzegu obchodzono do niedawna przez 2 dni. W Polsce od lat 90. XX w. najbardziej znana ogólnopolska impreza organizowana jest od 1995 r. w Mrągowie, a w Białymstoku od 2000 r. pojawiły się tzw. Kaziukowe Jarmarki, a w Kędzierzynie-Koźlu to nawet jako Wojewódzkie Dni Kultury Kresowej, obchodzone od 2004 roku, w Brzegu natomiast od roku 2010 organizowane były przez Oddział Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich. Czyniono to przy współpracy z BCK-em, UM i Muzeum Piastów Śląskich. Ut most est – według zwyczaju odbyły się, ale tylko jednego dnia, a gospodarzem postanowiła być p. Burmistrz. Czyżby w ramach kampanii antyreferendalnej? Miało być pięknie kolejny już raz, ale nie było, a raczej – było… jak w krzywym zwierciadle ukazał się obraz chaosu informacyjnego i organizacyjnego, co, zdaje się, cechuje dotychczasowy sposób zarządzania miastem przez p. Burmistrz.
Swoista komedia omyłek zaistniała już w kościele pw. Świętego Mikołaja, w którym miała być odprawiona uroczysta Msza święta z udziałem pocztów sztandarowych z Opola i Wrocławia. W ogłoszeniu w mediach społecznościowych widniała godzina 13, dopiero w przeddzień zorientowano się i poprawiono termin na godz. 12.30. Miejscowi katolicy swoje wiedzieli, pojawili się w stosownym czasie, ale gorzej było z osobami przyjezdnymi, delegacjami z Wrocławia czy Opola, które zdążyły dotrzeć do kościoła na końcowe błogosławieństwo!
Komu zależało na zmniejszeniu frekwencji wiernych i umniejszeniu znaczenia Mszy świętej, celebrowanej w intencji Kresowian? Na żadną uroczystość nie należy się spóźniać, tym bardziej na Eucharystię, która dla katolickiej społeczności jest najważniejszym wydarzeniem i centralnym aktem kultu religijnego, podczas którego uobecnia się Ofiara Jezusa Chrystusa na Krzyżu. Czy było to karygodne zaniedbanie, czy zamierzone zlekceważenie ludzi, corocznie biorących udział w uroczystościach? Jak mogli poczuć się ci, którym zależało na uczestniczeniu w pełnej, niedzielnej Mszy świętej?

W ustalonym terminie odbyło się jedynie spotkanie z p. Karoliną Jabłońską – kuratorem wystawy o Kostiuchnówce w Muzeum Piastów Śląskich. Ta urocza młoda dama bardzo dokładnie nakreśliła nam bitewny obraz, a jej wykład uzupełnił p. Wiesław Chmielewski, prezentujący również unikalny krzyż, wykonany z odłamków pocisków artyleryjskich z miejsc bitewnych i ciężkich walk frontowych, toczących się na Wołyniu, m.in. pod Kostiuchnówką. Ten krzyż – jako relikwię – udostępnił ze swoich prywatnych zbiorów, aby wzbogacić wystawę, której był również inicjatorem i komentatorem. Dziękujemy serdecznie – to znany lokalny działacz społeczny, prezes Oddziału Ligi Przyrody, przewodnik i członek PTTK Ziemi Brzeskiej, odznaczony medalem „Zasłużony dla Powiatu Brzeskiego”. Gratulujemy.
Natomiast w ratuszu nic nie poszło zgodnie z planem, na życzenie gospodyni, czyli p. Burmistrz. A może znów wkroczyły na arenę Piastoludki z książki p. Ewy Liszki? Poplątały czas, zamąciły w głowach, a może poprzestawiały wskazówki zegara na ratuszowej wieży? Któż to wie? Efektem był totalny chaos i bałagan. Ci, którzy mieli chętkę na degustację kresowych dań, musieli pohamować swoje apetyty, bo trafili na trwające już spotkanie autorskie p. Eugeniusza Szewczuka – publicysty i dziennikarza. Zaprezentował swój dorobek literacki: książkę pt. „Moje Kresy”, określaną jako opus magnum – sztandarowe dzieło, i ostatnio wydaną: „Kresy w sercach”. Autor z wielką pasją i zamiłowaniem rejestruje dawne zwyczaje, opisuje codzienne życie, regionalną gwarę, dokumentuje trudne chwile wojennego dzieciństwa, przymusowej ewakuacji ze stron rodzinnych, prawdziwej wędrówki ludów, pobudza pamięć o Kresach, ocalałą w sercach kolejnych pokoleń, osiadłych na Dolnym i Opolskim Śląsku.

Po spotkaniu z p. Eugeniuszem, owszem, można było posmakować kresowych potraw, ale nie za długo, bo już wkraczały na scenę panie, tworzące zespół Bez Imienni, wcześniej o całą godzinę, więc ci, którzy liczyli na koncert, byli mocno zawiedzeni, kiedy po przybyciu na planowany czas trafili na koniec albo nawet po koncercie. A było czego żałować. Wbrew nazwie Bez Imienni zespół tworzą piękne i młode, mniej lub bardziej, o anielskich głosach, mające i imiona, i nazwiska, a są to: Joanna Jackowiak, Aleksandra Szyszko, Magdalena Jabłońska-Bator, Krystyna Głowacka, Anna Książek i Małgorzata Kalińska jako liderka zespołu. To córy i wnuczki tych, którzy opuszczając Kresy, zachowali je w sercach, wspomnieniach, zwyczajach, tradycji i regionalnej gwarze. Pięknie śpiewały o tym, że „…Lwów jest nasz, w naszych sercach zatrzymał się czas, Lwów jest w nas, we wspomnieniach, marzeniach, snach…”. Płynęły melodie, płynęły słowa, prowadziły myśli, przenosiły do Lwowa, gdzie „kamienne lwy mają w oczach polskie łzy…”. Słuchacze mieli je też… Ale wspomnienia to nie tylko łzy, to również przywoływanie radosnych chwil, spotkań, beztroskich zabaw, pierwszych fascynacji chłopcem, dziewczyną, uliczkami, ogrodami; i o tym również śpiewały nasze urocze artystki, pogodnie, żartobliwie, a nawet frywolnie, we lwowskiej gwarze: o kwiatkach, polskich rabatkach, o lwowskich batiarach: „…Bo gdzie jeszcze ludziom tak dobrze jak tu, tylko we Lwowi, gdzie śpiewem cię tulą i budzą ze snu, tylko we Lwowi…”. Autorem słów w okresie międzywojennym był Emanuel Szlechter, a muzykę skomponował Henryk Wars, a premierowo wykonali ją w 1939 r. radiowi Szczepcio i Tońcio (Kazimierz Wajda i Henryk Vogelfänger).

Brutalnie wyrwani z ojczystych stron Kresowiacy zapuścili korzenie na Śląsku, zaludnili tereny. Porodziły się dzieci i wnuki, już bez wspomnień o tamtej krainie, nie dlatego, że ich nie interesuje, ale też dlatego, że starsi, nie chcąc wracać do wojennego koszmaru, rzezi, wywózki na Syberię – tę „nieludzką ziemię”, nie przekazują również tych dobrych wspomnień o pięknych wydarzeniach, życzliwych sąsiadach, staropolskiej gościnności itp. Trzeba to zrozumieć, choć szkoda, bo powtórzmy za Cyprianem Kamilem Norwidem (1821–1883), uznawanym za czwartego wieszcza polskiego romantyzmu: „Ojczyzna to ziemia i groby. Narody, tracąc pamięć, tracą życie”. Tym bardziej jesteśmy wdzięczni tym, którzy wiele czynią pro memoria – dla pamięci, chcąc ocalić od zapomnienia dawną kulturę, mając świadomość, że „jeśli nie znamy swoich korzeni, będziemy jak słup wbity w ziemię, a nie jak drzewo. Byle ideologia, byle nowinka powalą nas bez trudu” – przestrzega Małgorzata Lis, autorka współczesnych książek.
Kresowiacy przywędrowali po wojnie na tzw. Ziemie Odzyskane na podobieństwo amerykańskich pionierów na Dziki Zachód, musieli budować życie na obcym terenie od zera, co opisuje Beata Halicka – profesor nauk humanistycznych, kulturoznawca i historyk – w książce pt. „Polski Dziki Zachód”. To nie była jałowa ziemia, a żyzna, a pozostawione przez Niemców domostwa, pełne wszelakiego dobra, niestety, doszczętnie zniszczone i złupione przez sowieckich żołdaków i szabrowników różnej maści. Osadnicy wzięli się więc do roboty, wiedząc, że „…musimy po prostu robić jak najlepszy użytek z tego, co nam dano”, jak radzi Gandalf Tolkiena – autora filmu pt. „Władca Pierścienia”. Żyjemy tu i teraz, ale pamiętajmy, przekazujmy młodszemu pokoleniu to, co pamiętamy, bo któż to uczyni za nas, jeżeli nie poznają swoich korzeni, będą jak słup wbity w ziemię, a nie jak mocne drzewo. Diane Chamberlain, współczesna pisarka, radzi: „Honoruj przeszłość, ale żyj teraźniejszością”. I za to honorowanie przeszłości Kresowianom dziękujemy, za krzewienie kultury, bo „kultura, która nie uznaje żadnych świętości, przestaje być kulturą, a staje się jedynie ponurym, a zarazem groteskowym panopticum ludzkich nędz i słabości” – wykładał prof. Bartosz Jastrzębski, polski etyk, kulturoznawca i filozof.

Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich powstało właśnie po to, aby ocalić od zapomnienia prawdę historyczną o Lwowie i Wilnie, dla ochrony tamtejszych polskich miejsc pamięci i zabytków, a także w celu niesienia pomocy charytatywnej i kulturalnej rodakom, którzy po wojnie pozostali na Wschodzie. W okresie PRL-u temat Kresów był zakazany, dopiero po tzw. odwilży politycznej możliwe było zrzeszanie się tysięcy wysiedlonych i ich potomków, osiadłych na Śląsku Dolnym i Opolskim. Już w 1988 r. jako pierwsze stowarzyszenie powstało we Wrocławiu, następnie w Opolu, Brzeg też nie pozostał w tyle i działa od roku 1989. Oddział został założony przez nieżyjącego już śp. Romana Chomińskiego i współpracującą z nim Halinę Antonowicz. TMLiKPW działa do dnia dzisiejszego, ma siedzibę w ratuszu, zaprasza wszystkich tych, których interesuje Lwów, Wilno i tamte strony. Trzeba pamiętać, pisać i czytać, i mówić, bo, jak pisał Mario Escobar, współczesny pisarz hiszpański: „Najgorszym przyjacielem prawdy jest milczenie”.

Bądźmy Deo et Patriae semper fidelis – Bogu i Ojczyźnie zawsze wierni.
Lilia Gebauer
fot. UM Brzeg